17. Yüzyıl Osmanlı Devleti (Arayış Yılları)
TEST - 1
Soru 1: Aşağıdakilerden hangisi XVII. yüzyıl Osmanlı ıslahatlarının genel özelliklerinden biri değildir?
Doğru Cevap: B) Avrupa'daki gelişmeler örnek alınarak kurumsal yenilikler yapılmıştır.
Açıklama: 17. yüzyıl (Duraklama Dönemi) ıslahatlarında Osmanlı Devleti, Avrupa'nın gerisinde kaldığını henüz kabul etmediği için Batı'yı (Avrupa'yı) kesinlikle örnek almamıştır. Temel amaç, Kanuni dönemindeki parlak günlere (eski düzene) geri dönmektir. Avrupa'nın örnek alınması ilk kez 18. yüzyılda (Lale Devri ile) başlayacaktır.
Soru 2: I. Ahmet döneminde şehzadelerin sancağa çıkma usulü kaldırılarak hanedanın en yaşlı ve akli dengesi yerinde olan üyesinin tahta geçmesi (Ekber ve Erşed) kuralı getirilmiştir. Bu sistem değişikliğinin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru Cevap: A) Taht kavgalarını ve kardeş katlini önleyerek merkezi otoriteyi korumak
Açıklama: Ekber ve Erşed (En büyük ve en olgun) sisteminin temel amacı, padişah ölümlerinden sonra yaşanan taht kavgalarını bitirmek ve kardeş katli uygulamasını sona erdirmektir. Ancak bu durum, sancağa çıkmayan şehzadelerin (Kafes Usulü) tecrübesiz yetişmesine ve saray entrikalarının artmasına neden olmuştur.
Soru 3: XVII. yüzyılda maliyeyi düzeltmek amacıyla saray masraflarını kısıp, divan üyeleri ve yöneticilerden hazineye para aktararak Osmanlı tarihindeki ilk modern ve denk bütçeyi hazırlayan devlet adamı kimdir?
Doğru Cevap: C) Tarhuncu Ahmet Paşa
Açıklama: IV. Mehmet dönemi sadrazamlarından Tarhuncu Ahmet Paşa, gelir ve giderleri hesaplayarak Osmanlı'nın ilk denk bütçesini (Tarhuncu Bütçesi) hazırlamıştır. Ancak yaptığı mali kısıntılar ve saray masraflarına getirdiği sınırlamalar, çıkarları zedelenen çevreleri rahatsız etmiş ve iftiralarla idam edilmesine yol açmıştır.
Soru 4: XVII. yüzyılda Anadolu'da çıkan Celali isyanlarının bastırılmasında genellikle şiddet ve baskı yöntemleri kullanılmış, isyancılar ortadan kaldırılmış ancak isyanların asıl nedenleri çözülememiştir. Aşağıdakilerden hangisi bu isyanların Osmanlı Devleti ve toplumu üzerindeki sonuçlarından biri olarak gösterilemez?
Doğru Cevap: D) Anadolu'daki bazı eyaletlerin devletten koparak bağımsızlıklarını ilan etmesi
Açıklama: Celali İsyanları ekonomik sıkıntılar, haksızlıklar ve bozulan düzen sebebiyle çıkmış iç isyanlardır. İsyan edenlerin devleti yıkmak, rejim değiştirmek veya bağımsız bir devlet kurmak gibi siyasi ve milliyetçi bir amacı yoktur. Bağımsızlık isyanları 19. yüzyılda Balkanlarda görülecektir.
Soru 5: IV. Murat, devletin içinde bulunduğu kötü gidişatın nedenlerini öğrenmek ve bunlara kalıcı çözüm yolları bulmak amacıyla Koçi Bey ve Kâtip Çelebi gibi dönemin ileri gelen devlet adamlarına raporlar (risaleler) hazırlatmıştır. Bu durum IV. Murat ile ilgili;
I. Sorunların kökenine inmek istediği,
II. Bilimsel ve akılcı bir yaklaşım sergilediği,
III. Avrupa'daki kurumları örnek almaya çalıştığı
yargılarından hangilerini kanıtlar niteliktedir?
Doğru Cevap: C) I ve II
Açıklama: Raporlar hazırlatmak, hastanın (devletin) önce teşhisini doğru koymak ve sorunların asıl kaynağına (bozulan Tımar ve Kapıkulu ocaklarına vs.) inmek hedefini taşır. Bu akılcı bir tutumdur (I ve II). Ancak 17. yüzyılda hiçbir padişah veya ıslahatçı Avrupa'yı henüz örnek almamıştır (III yanlış).
Soru 6: 1699 yılında imzalanan Karlofça Antlaşması, Osmanlı Devleti için bir dönüm noktası olmuş ve devletin dış politikasında köklü bir değişikliğe gidilmiştir. Bu antlaşmadan sonra Osmanlı Devleti'nin XVIII. yüzyılın başlarında benimsediği temel dış politika aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru Cevap: B) Kaybedilen toprakları geri almak ve savunmada kalmak
Açıklama: Osmanlı Devleti, Karlofça Antlaşması ile Batı'da ilk defa büyük çapta toprak kaybetmiştir. Bu travma, devletin uzun yıllar uyguladığı taarruz politikasını bitirmiş ve yeni dönemin ana politikasını "Kaybedilen yerleri (Mora, Podolya, Macaristan vb.) geri almak ve eldeki mevcut toprakları savunmak" olarak belirlemiştir.
Soru 7: Köprülü Mehmet Paşa, kendisine sunulan sadrazamlık teklifini kabul etmeden önce saraya bazı şartlar sunmuş; devlet işlerine karışılmamasını, sunacağı tekliflerin kabul edilmesini ve hakkında bir şikayet olursa mutlaka savunmasının alınmasını talep etmiştir. Köprülü Mehmet Paşa'nın bu şartlı kabul tutumuyla ulaşmak istediği asıl hedef nedir?
Doğru Cevap: B) İstediği ıslahatları yapabilmek için bağımsız ve can güvenliğinin olduğu bir çalışma ortamı yaratmak
Açıklama: 17. yüzyılda sadrazamlık son derece tehlikeli bir makamdı ve saray entrikalarıyla pek çok sadrazam idam edilmişti. Köprülü Mehmet Paşa, devletin sorunlarını çözebilmek adına yetkilerini garanti altına almak ve saray çevresinin baskısından kurtularak bağımsız icraat yapabilmek için şartlar öne süren ilk sadrazam olmuştur.
Soru 8: IV. Murat'ın Revan ve Bağdat seferleri sonucunda 1639'da Safevilerle (İran) imzalanan Kasr-ı Şirin Antlaşması'nın Türk tarihindeki en önemli siyasi sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru Cevap: B) Günümüz Türkiye - İran sınırının temelini atarak büyük ölçüde belirlemesi
Açıklama: Kasr-ı Şirin Antlaşması ile Zağros Dağları sınır kabul edilmiş, Revan İran'a bırakılırken Bağdat ve Basra Osmanlı'da kalmıştır. Bu antlaşma, ufak tefek pürüzler dışında günümüze kadar geçerliliğini korumuş ve bugünkü Türkiye-İran sınırının temelini oluşturmuştur. (Doğu'da en geniş sınırlara ulaşılan antlaşma 1590 Ferhat Paşa'dır).
Soru 9: II. Osman (Genç Osman), Hotin Seferi sırasındaki disiplinsizlikleri nedeniyle Kapıkulu (Yeniçeri) Ocağı'nı kaldırmayı planlamış, başkenti İstanbul'dan Anadolu'ya (Haleb veya Şam'a) taşımayı ve devşirme kökenlilerin etkisini kırmak için saray dışından (şeyhülislamın kızıyla) evlilik yapmıştır. II. Osman'ın canına mal olan bu radikal adımların ortak amacı olarak aşağıdakilerden hangisi gösterilebilir?
Doğru Cevap: A) Askeri ve bürokratik vesayeti kırarak devleti milli bir yapıya kavuşturmak ve merkezi otoriteyi güçlendirmek
Açıklama: Genç Osman'ın Yeniçeri Ocağını kaldırmak istemesi askeri vesayeti bitirmeye, saray dışından evlenmesi Harem ve devşirme hegemonyasını yıkmaya yöneliktir. Anadolu'dan Türkmen bir ordu kurup başkenti oraya taşımak istemesi, devleti "milli" (Türk/Müslüman odaklı) bir temele oturtma ve saray dışı odakların baskısından padişahı kurtarma (merkezi otorite) amacı taşır.
Soru 10: 1672 yılında Fazıl Ahmet Paşa komutasında Lehistan (Polonya) üzerine düzenlenen sefer sonucunda imzalanan Bucaş Antlaşması ile Podolya ve Ukrayna Osmanlı egemenliğine girmiştir. Bu antlaşmanın Osmanlı siyasi tarihi açısından taşıdığı en büyük önem aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru Cevap: B) Osmanlı Devleti'nin Batı yönünde en geniş sınırlarına ulaştığı antlaşma olması
Açıklama: Bucaş Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin Batı'daki son büyük fetihlerinden biridir ve bu antlaşmayla kazanılan topraklar (Podolya), devletin Batı'da ulaştığı "en geniş doğal ve siyasi sınırları" temsil eder.
Soru 11: XVII. yüzyılda İstanbul'da (Merkezde) çıkan isyanların baş aktörleri olan Yeniçerilerin isyan gerekçeleri genellikle; "cülus bahşişi alamamak, ulufelerin zamanında ödenmemesi veya ayarı düşük (züğürd) akçeyle ödenmesi ile liyakatsiz kişilerin ocağa alınması" olmuştur. 1656 yılında isyancı askerlerin talebi üzerine saray ağaları dahil 30'a yakın devlet adamının Sultanahmet Meydanı'ndaki ağaçlara asılmasıyla sonuçlanan büyük ve trajik yeniçeri isyanı aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru Cevap: C) Vaka-i Vakvakiye (Çınar Vakası)
Açıklama: IV. Mehmet döneminde ekonomik nedenler ve saray entrikaları bahanesiyle ayaklanan Yeniçeriler, padişahtan kellelerini istedikleri devlet adamlarını idam ettirmişlerdir. Bu olay, mitolojideki insan meyveli Vakvak ağacına benzetildiği için "Vaka-i Vakvakiye" veya "Çınar Vakası" olarak tarihe geçmiştir.
Soru 12: Sultan İbrahim döneminde (1645) Venedik'ten alınması amacıyla başlatılan Girit Adası'nın kuşatması tam 24 yıl sürmüş ve ancak 1669 yılında Fazıl Ahmet Paşa döneminde tamamlanabilmiştir. Küçük bir adanın kuşatmasının çeyrek asır sürmesi, Osmanlı Devleti'nin hangi alandaki bariz zafiyetinin bir göstergesidir?
Doğru Cevap: B) Osmanlı donanmasının (deniz gücünün) eski ihtişamından ve teknolojik seviyesinden uzak olması
Açıklama: Bir ada fethedilirken donanma gücüyle karadan ordunun desteklenmesi şarttır. Venedik donanmasının Çanakkale Boğazı'nı ablukaya alması ve Osmanlı donanmasının yeterli deniz desteğini gönderememesi (kadırgadan kalyona geçişte gecikilmesi), kuşatmanın 24 yıl gibi çok uzun bir süreye yayılmasının temel sebebidir.
17. Yüzyıl Osmanlı Devleti (Arayış Yılları)
TEST - 1
Soru 1: Aşağıdakilerden hangisi XVII. yüzyıl Osmanlı ıslahatlarının genel özelliklerinden biri değildir?
Doğru Cevap: B) Avrupa'daki gelişmeler örnek alınarak kurumsal yenilikler yapılmıştır.
Açıklama: 17. yüzyıl (Duraklama Dönemi) ıslahatlarında Osmanlı Devleti, Avrupa'nın gerisinde kaldığını henüz kabul etmediği için Batı'yı (Avrupa'yı) kesinlikle örnek almamıştır. Temel amaç, Kanuni dönemindeki parlak günlere (eski düzene) geri dönmektir. Avrupa'nın örnek alınması ilk kez 18. yüzyılda (Lale Devri ile) başlayacaktır.
Soru 2: I. Ahmet döneminde şehzadelerin sancağa çıkma usulü kaldırılarak hanedanın en yaşlı ve akli dengesi yerinde olan üyesinin tahta geçmesi (Ekber ve Erşed) kuralı getirilmiştir. Bu sistem değişikliğinin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru Cevap: A) Taht kavgalarını ve kardeş katlini önleyerek merkezi otoriteyi korumak
Açıklama: Ekber ve Erşed (En büyük ve en olgun) sisteminin temel amacı, padişah ölümlerinden sonra yaşanan taht kavgalarını bitirmek ve kardeş katli uygulamasını sona erdirmektir. Ancak bu durum, sancağa çıkmayan şehzadelerin (Kafes Usulü) tecrübesiz yetişmesine ve saray entrikalarının artmasına neden olmuştur.
Soru 3: XVII. yüzyılda maliyeyi düzeltmek amacıyla saray masraflarını kısıp, divan üyeleri ve yöneticilerden hazineye para aktararak Osmanlı tarihindeki ilk modern ve denk bütçeyi hazırlayan devlet adamı kimdir?
Doğru Cevap: C) Tarhuncu Ahmet Paşa
Açıklama: IV. Mehmet dönemi sadrazamlarından Tarhuncu Ahmet Paşa, gelir ve giderleri hesaplayarak Osmanlı'nın ilk denk bütçesini (Tarhuncu Bütçesi) hazırlamıştır. Ancak yaptığı mali kısıntılar ve saray masraflarına getirdiği sınırlamalar, çıkarları zedelenen çevreleri rahatsız etmiş ve iftiralarla idam edilmesine yol açmıştır.
Soru 4: XVII. yüzyılda Anadolu'da çıkan Celali isyanlarının bastırılmasında genellikle şiddet ve baskı yöntemleri kullanılmış, isyancılar ortadan kaldırılmış ancak isyanların asıl nedenleri çözülememiştir. Aşağıdakilerden hangisi bu isyanların Osmanlı Devleti ve toplumu üzerindeki sonuçlarından biri olarak gösterilemez?
Doğru Cevap: D) Anadolu'daki bazı eyaletlerin devletten koparak bağımsızlıklarını ilan etmesi
Açıklama: Celali İsyanları ekonomik sıkıntılar, haksızlıklar ve bozulan düzen sebebiyle çıkmış iç isyanlardır. İsyan edenlerin devleti yıkmak, rejim değiştirmek veya bağımsız bir devlet kurmak gibi siyasi ve milliyetçi bir amacı yoktur. Bağımsızlık isyanları 19. yüzyılda Balkanlarda görülecektir.
Soru 5: IV. Murat, devletin içinde bulunduğu kötü gidişatın nedenlerini öğrenmek ve bunlara kalıcı çözüm yolları bulmak amacıyla Koçi Bey ve Kâtip Çelebi gibi dönemin ileri gelen devlet adamlarına raporlar (risaleler) hazırlatmıştır. Bu durum IV. Murat ile ilgili;
I. Sorunların kökenine inmek istediği,
II. Bilimsel ve akılcı bir yaklaşım sergilediği,
III. Avrupa'daki kurumları örnek almaya çalıştığı
yargılarından hangilerini kanıtlar niteliktedir?
Doğru Cevap: C) I ve II
Açıklama: Raporlar hazırlatmak, hastanın (devletin) önce teşhisini doğru koymak ve sorunların asıl kaynağına (bozulan Tımar ve Kapıkulu ocaklarına vs.) inmek hedefini taşır. Bu akılcı bir tutumdur (I ve II). Ancak 17. yüzyılda hiçbir padişah veya ıslahatçı Avrupa'yı henüz örnek almamıştır (III yanlış).
Soru 6: 1699 yılında imzalanan Karlofça Antlaşması, Osmanlı Devleti için bir dönüm noktası olmuş ve devletin dış politikasında köklü bir değişikliğe gidilmiştir. Bu antlaşmadan sonra Osmanlı Devleti'nin XVIII. yüzyılın başlarında benimsediği temel dış politika aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru Cevap: B) Kaybedilen toprakları geri almak ve savunmada kalmak
Açıklama: Osmanlı Devleti, Karlofça Antlaşması ile Batı'da ilk defa büyük çapta toprak kaybetmiştir. Bu travma, devletin uzun yıllar uyguladığı taarruz politikasını bitirmiş ve yeni dönemin ana politikasını "Kaybedilen yerleri (Mora, Podolya, Macaristan vb.) geri almak ve eldeki mevcut toprakları savunmak" olarak belirlemiştir.
Soru 7: Köprülü Mehmet Paşa, kendisine sunulan sadrazamlık teklifini kabul etmeden önce saraya bazı şartlar sunmuş; devlet işlerine karışılmamasını, sunacağı tekliflerin kabul edilmesini ve hakkında bir şikayet olursa mutlaka savunmasının alınmasını talep etmiştir. Köprülü Mehmet Paşa'nın bu şartlı kabul tutumuyla ulaşmak istediği asıl hedef nedir?
Doğru Cevap: B) İstediği ıslahatları yapabilmek için bağımsız ve can güvenliğinin olduğu bir çalışma ortamı yaratmak
Açıklama: 17. yüzyılda sadrazamlık son derece tehlikeli bir makamdı ve saray entrikalarıyla pek çok sadrazam idam edilmişti. Köprülü Mehmet Paşa, devletin sorunlarını çözebilmek adına yetkilerini garanti altına almak ve saray çevresinin baskısından kurtularak bağımsız icraat yapabilmek için şartlar öne süren ilk sadrazam olmuştur.
Soru 8: IV. Murat'ın Revan ve Bağdat seferleri sonucunda 1639'da Safevilerle (İran) imzalanan Kasr-ı Şirin Antlaşması'nın Türk tarihindeki en önemli siyasi sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru Cevap: B) Günümüz Türkiye - İran sınırının temelini atarak büyük ölçüde belirlemesi
Açıklama: Kasr-ı Şirin Antlaşması ile Zağros Dağları sınır kabul edilmiş, Revan İran'a bırakılırken Bağdat ve Basra Osmanlı'da kalmıştır. Bu antlaşma, ufak tefek pürüzler dışında günümüze kadar geçerliliğini korumuş ve bugünkü Türkiye-İran sınırının temelini oluşturmuştur. (Doğu'da en geniş sınırlara ulaşılan antlaşma 1590 Ferhat Paşa'dır).
Soru 9: II. Osman (Genç Osman), Hotin Seferi sırasındaki disiplinsizlikleri nedeniyle Kapıkulu (Yeniçeri) Ocağı'nı kaldırmayı planlamış, başkenti İstanbul'dan Anadolu'ya (Haleb veya Şam'a) taşımayı ve devşirme kökenlilerin etkisini kırmak için saray dışından (şeyhülislamın kızıyla) evlilik yapmıştır. II. Osman'ın canına mal olan bu radikal adımların ortak amacı olarak aşağıdakilerden hangisi gösterilebilir?
Doğru Cevap: A) Askeri ve bürokratik vesayeti kırarak devleti milli bir yapıya kavuşturmak ve merkezi otoriteyi güçlendirmek
Açıklama: Genç Osman'ın Yeniçeri Ocağını kaldırmak istemesi askeri vesayeti bitirmeye, saray dışından evlenmesi Harem ve devşirme hegemonyasını yıkmaya yöneliktir. Anadolu'dan Türkmen bir ordu kurup başkenti oraya taşımak istemesi, devleti "milli" (Türk/Müslüman odaklı) bir temele oturtma ve saray dışı odakların baskısından padişahı kurtarma (merkezi otorite) amacı taşır.
Soru 10: 1672 yılında Fazıl Ahmet Paşa komutasında Lehistan (Polonya) üzerine düzenlenen sefer sonucunda imzalanan Bucaş Antlaşması ile Podolya ve Ukrayna Osmanlı egemenliğine girmiştir. Bu antlaşmanın Osmanlı siyasi tarihi açısından taşıdığı en büyük önem aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru Cevap: B) Osmanlı Devleti'nin Batı yönünde en geniş sınırlarına ulaştığı antlaşma olması
Açıklama: Bucaş Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin Batı'daki son büyük fetihlerinden biridir ve bu antlaşmayla kazanılan topraklar (Podolya), devletin Batı'da ulaştığı "en geniş doğal ve siyasi sınırları" temsil eder.
Soru 11: XVII. yüzyılda İstanbul'da (Merkezde) çıkan isyanların baş aktörleri olan Yeniçerilerin isyan gerekçeleri genellikle; "cülus bahşişi alamamak, ulufelerin zamanında ödenmemesi veya ayarı düşük (züğürd) akçeyle ödenmesi ile liyakatsiz kişilerin ocağa alınması" olmuştur. 1656 yılında isyancı askerlerin talebi üzerine saray ağaları dahil 30'a yakın devlet adamının Sultanahmet Meydanı'ndaki ağaçlara asılmasıyla sonuçlanan büyük ve trajik yeniçeri isyanı aşağıdakilerden hangisidir?
Doğru Cevap: C) Vaka-i Vakvakiye (Çınar Vakası)
Açıklama: IV. Mehmet döneminde ekonomik nedenler ve saray entrikaları bahanesiyle ayaklanan Yeniçeriler, padişahtan kellelerini istedikleri devlet adamlarını idam ettirmişlerdir. Bu olay, mitolojideki insan meyveli Vakvak ağacına benzetildiği için "Vaka-i Vakvakiye" veya "Çınar Vakası" olarak tarihe geçmiştir.
Soru 12: Sultan İbrahim döneminde (1645) Venedik'ten alınması amacıyla başlatılan Girit Adası'nın kuşatması tam 24 yıl sürmüş ve ancak 1669 yılında Fazıl Ahmet Paşa döneminde tamamlanabilmiştir. Küçük bir adanın kuşatmasının çeyrek asır sürmesi, Osmanlı Devleti'nin hangi alandaki bariz zafiyetinin bir göstergesidir?
Doğru Cevap: B) Osmanlı donanmasının (deniz gücünün) eski ihtişamından ve teknolojik seviyesinden uzak olması
Açıklama: Bir ada fethedilirken donanma gücüyle karadan ordunun desteklenmesi şarttır. Venedik donanmasının Çanakkale Boğazı'nı ablukaya alması ve Osmanlı donanmasının yeterli deniz desteğini gönderememesi (kadırgadan kalyona geçişte gecikilmesi), kuşatmanın 24 yıl gibi çok uzun bir süreye yayılmasının temel sebebidir.